Feiten en fabels over Sinterklaas

Ieder jaar viert Nederland uitbundig Sinterklaas. Zijn populariteit lijkt alleen maar toe te nemen. Ook bij Bakkerij Aelbers kunt terecht voor taaitaaipoppen, marsepeinen varkentjes, chocoladeletters en munten en banketstaven. Maar, wat is de betekenis van deze producten? En, hebben Sint en Piet nu echt bestaan? Of is het een oud verhaal van fabels en halve waarheden?

Bisschop

"Nicolaas is geboren rond het jaar 270 na Christus. In Lycië, dat nu in het huidige Turkije ligt. Destijds was het onderdeel van Klein-Azië. Zijn ouders waren welgesteld en al op leeftijd toen de kleine Nicolaas werd geboren. Hij is vernoemd naar zijn oom Nicolaas, die bisschop was van Myra. De ouders van Nicolaas stierven al op jonge leeftijd, door de pest. Nicolaas erfde het vermogen en deelde dat met hulpbehoevenden."
"Toen Nicolaas 17 jaar was, stierf zijn oom. Op zijn sterfbed droeg de bisschop zijn titel over aan Nicolaas. Zo werd hij bisschop van Myra: de jongste bisschop ter wereld. Hij verrichte veel goed werk voor de armen en kinderen. Dat verklaart zijn populariteit en het feit dat hij wordt gezien als kindervriend. Verder werd hij beschermheilige van veel beroepsgroepen, waaronder het bakkersgilde.
Sint Nicolaas stierf op 6 december in het jaar 342. Omdat niemand precies weet wanneer hij is geboren, is het gewoonte om de overleden heilige de avond voor zijn sterfdag te eren. Daar komt de datum van 5 december vandaan.

Germaanse oudheid

Er zijn bij de viering van Sinterklaas ook verwijzingen te maken naar de Germaanse oudheid. De Germanen vierden aan het begin van de winter altijd een feest om de oppergod Wodan te eren: onder meer de god van de kinderen en vaak afgebeeld in rood kostuum, met een lange witte baard. Die reed door de hemel op zijn achtbenige paard Sleipnir en werd bijgestaan door zijn donkere hulpje Oel. Het duivelachtige hulpje gedroeg zich als een joker die geintjes uithaalde. De vergelijking met Sint Nicolaas is helder. Een theorie is dat toen de christenen naar Nederland kwam, het Germaanse feest een christelijk tintje kreeg.

Er zijn duidelijke elementen van de vroegere oogstfeesten terug te vinden bij de viering van Sinterklaas. Ook die vonden rond 5 december plaats. "Volgens goed gebruik uit het Sjamanisme, werden de goden goed gestemd door ze zoetigheid te offeren. Dure kruiden als kardemom, kaneel, anijs en kruidnagel. Mensen offeren mocht niet. In plaats daarvan maakte men poppen van speculaas en een soort taaitaai. Ook daar zit anijs in. Dat verklaart de eetbare poppen."

Sint in Nederland

Hoe is Sint Nicolaas eigenlijk in Nederland terechtgekomen? "Daarvoor moeten we terug naar het jaar 1850, naar Jan Schenkman: hoofd van een lagere school in Amsterdam. Hij was verantwoordelijk voor het leerplan van die tijd. Schenkman schreef in dat jaar het boekje ‘Sint Nikolaas en zijn knecht'. Een boekje waarin kindervriend en weldoener Sint Nicolaas met de stoomboot uit Spanje naar Nederland komt met presentjes en lekkers. Dat strooigoed wordt gegooid door pieten. Schenkman schreef het boekje naar aanleiding van een kindergedicht dat hij daarvoor schreef: 'Zie ginds komt de stoomboot uit Spanje weer aan...'. Met dat boekje is een groot deel van het huidige Sinterklaasverhaal verklaard."

De stoomboot was in 1850 een moderne uitvinding. En Nederland had in die tijd goede handelsbetrekkingen met Spanje. Een verklaring voor de aanwezigheid van Zwarte Piet, zoekt ze in het feit dat het in die tijd chique was om een slaafje te hebben. Het klimmen door de schoorsteen is een verwijzing naar de vele, Italiaanse schoorsteenvegers die Nederland toen telde: kleine, lenige vaklieden. Ook een element van de tegenstelling tussen goed (Sint op zijn witte paard) en kwaad (het zwarte van Piet) is aanwezig. "Je ziet, het Sinterklaas-verhaal zit vol symboliek en verwijzingen." Een exemplaar van het boekje is te vinden in de collectie van Theunissen.

Schoen zetten

Er is ook een verklaring te vinden voor een aantal andere gebruiken. "Neem het zetten van de schoen en het chocoladegeld dat we erin stoppen. Waarom leggen we niet een kistje, doosje of pet neer? Een schoen is toch niet handig? Het verhaal wil dat toen Nicolaas bisschop van Myra was, er in de stad een arme boer leefde met drie dochters. De boer stond op het punt zijn dochters als slaven te verkopen. Nicolaas hoorde dat en gooide 's nachts wat goudstukken door het raam naar binnen. Die kwamen terecht in de schoenen van de dochters.

Ook achter de banket- en chocoladeletters schuilt een verklaring. "In de Middeleeuwen was er de gewoonte om letters van ouwel bij de kinderen in de pap te strooien. Zo hoopten de ouders dat hun kinderen ‘lettervreters' zouden worden, dus goede studenten. Dat werd ze ‘met de paplepel ingegoten'. En als de kinderen op school een letter van het alfabet hadden leren schrijven, werd die letter in deeg opgespoten en gebakken. Die kreeg men mee naar huis."
De eerste chocolade letters zijn geproduceerd rond 1890 door de firma Van Houten. In die tijd was het gewoonte om met Sinterklaas, de hele naam van het kind in chocoladeletters te geven. Dat kon toen makkelijk omdat bijna iedereen een korte naam had. Van Houten maakte de chocolade schreefletters van het lettertype 'Egyptienne'. Die gebruiken we nu nog. Door de jaren heen zijn er andere lettertypes uitgeprobeerd, maar die wil de Nederlander niet, want we zijn gek op tradities.

Met dank aan Bakkers in Bedrijf en op basis van het originele artikel uit de rode mijter editie van Bakkers in Bedrijf. Op basis van het artikel 'Sinterklaas, wie kent hem écht', door Hilco Wagenaar.

Alles voor een vrolijk Sinterklaasfeest

Ruime keuze uit feestelijk marsepein
Mini chocoladeletters (wit, melk en puur)
Intocht Sinterklaas
Speculaastaartje
Luxe chocoladeletters in diverse smaken
Petit fours - een smaakvol tussendoortje
Knapperige kruidnootjes
Roomboter amandelletter
Roomboter amandelstaaf
Piggy, ons marsepeinsen varken!
Feestelijk marsepein